Đinh Rầu kể: “Người A rem xưa khi còn ở hang đá đã lợi dụng tiếng kêu của vượn đen này để theo chúng đi tìm quả ăn trên cây
Và mùa lũ năm 1995, 3 người A rem bị lũ cuốn, họ đã dùng tiếng hú ở cấp báo động của loài vượn đen này để cấp báo, không ngờ, bầy vượn đã chuyền cành hú gấp về cuối bản, Đinh Cu, Đinh Lầu nghe được, đáp trả, huy động dân bản chạy theo bầy vượn và đã tìm được anh em thất lạc trong lũ.
Sự trùng hợp với thổ dân Nam Mỹ Những thổ dân da đỏ ở Nam Mỹ được các kênh truyền hình khám phá trình chiếu, cho thấy họ có cách đánh bắt cá rất cổ, dùng thân leo hoặc rễ một thứ cây trong rừng rậm, đập nát ra, đưa đến đầu nguồn nước thả xuống, sau đó về hạ nguồn bắt cá.
Người A rem cũng có cách bắt cá giống hệt như thế tại khu vực suối họ ở. Loài cây đó có chứa chất đốt cháy ô xy trong nước, làm các loài cá bị say nước, ngoi lên bề mặt để thở và chúng bị tóm. Các kiểm lâm nhìn vào cách ăn đó thấy quá mất vệ sinh, nhưng người A rem giảng giải đó là cách để tránh phù thủng lâu ngày không có muối ăn.
Dù khó khăn họ vẫn bảo tàng được cuộc sống cho con cháu, để một ngày nào đó, họ hy vọng sẽ được hòa đồng với anh em miền xuôi trong cuộc trường chinh giúp sức của các dự án nhân bản mà chúng ta đưa lại. Loài cây ấy theo tiếng A rem là cây khăm.
Năm 2010, Đinh Rầu đi thăm rẫy bắp, vào hang đá cách bản hai giờ đi bộ thì phát hiện quơ bắp của bản đã bị khỉ bẻ trộm, đưa chất đống trong hang. Từ ngàn xưa, đồng bào A rem đã biết học được tiếng “hát” báo động và những điệu âm khác của loài vượn đầy bí ẩn này. Và khi con người A rem trả ơn lại thì cũng giả tiếng hót của chúng để chúng đến ăn cùng cây quả mà người A rem tìm ra”, mối quan hệ hỗ tương đã nhiều đời như thế.
Đinh Đu nói: “Cây khăm dùng bắt cá hay lắm, dân mình đi từng tốp vào rừng, lấy rễ khăm, rễ chạy dài trên mặt đất có lượng độc cao hơn loại rễ sâu dưới đất. Chỉ một cái bẫy thô sơ nhưng người A rem hay người Rục cũng kiếm được thức ăn tươi ở hang đá giữa rừng xanh. Chất độc này mình không biết chất gì, chỉ nghe tiên sư cha truyền lại là độc với cá nhưng không độc với người. Họ chọn cách tìm muối trong hà khắc cũng độc đáo.
MINH PHONG. Khói, tiếng hú cũng là. May có cây đuốc mang theo mình châm lửa, chúng mới tản ra nhưng vẫn đứng canh dữ tợn ở cửa hang không cho ra, nhìn mãi, mình thấy đống củi khô do lũ năm trước đưa vào, mình đến đốt, vơ hết rêu mốc xung quanh cho ướt bỏ vào lửa, khói bốc lên, mấy anh em đi rừng cạnh đó thấy mới đến cứu mình, không thì khỉ mặt đỏ đánh chết mất”.
Có chăng, chính tình cảnh sống đã buộc họ khám phá những tố chất thiên nhiên của núi rừng qua nhiều đời để chọn cho mình các xem ăn nhập và vượt trội trước khắc nghiệt của rừng mưa nhiệt đới.
Ở dưới nguồn nước, cách nơi thả rễ cây khăm chừng 500m, một nhóm người chờ dưới đó, họ lấy mây rừng đan lại với nhau và kéo ngang con suối để chắn cá, lươn, ếch bị say thuốc.
Cây khăm mọc nhiều trong rừng sâu, với người A rem, cây khăm là loài cây tạo ra thức ăn tươi để họ đấu sinh tồn giữa núi rừng đá vôi hà khắc. Sự bất thần ấy được tiết lậu là họ tận dụng tiếng kêu báo động của loài vượn đen má trắng vẫn thường sống quanh vùng người A rem ở.
Chúng tôi vẫn nói với nhau đó là hình thức của “điện thoại sáng dạ” cổ xưa nhất mà con người từng biết đến và còn tồn tại đến hôm nay. Xa xa trong các góc rừng của Việt Nam vẫn còn đâu đó những người anh em của chúng ta chưa có ánh điện và những điều văn minh đương đại, nhưng họ có các kỹ năng sinh tồn khéo léo giữa rừng xanh.
Họ có hai cách tạo ra muối, ấy là đốt những vạt cỏ tranh cạnh bản, lấy muội than của nó cho vào các nồi canh, hoặc đồ kho chín để ăn, muội than từ cỏ tranh có chất mặn giúp họ không thiếu muối.
Kỹ năng kiêng cá của người A rem ngẫu nhiên trùng khớp với một số bộ tộc ở Nam Mỹ và châu Phi, mặc dầu họ hoàn toàn không có mối can hệ với nhau. Nhưng đó là nơi chốn khô ráo còn mồi được lửa, còn lúc gặp hoạn nạn giữa lũ cuộn họ truyền tin cách nào? Bí thư Đảng ủy xã Tân Trạch, Nguyễn Chí Sĩ kể cho chúng tôi câu chuyện kỳ lạ, những người A rem đi lạc giữa rừng, gặp lũ cuốn, họ đu bám trên cây 3 ngày, người bản đi kiếm, tưởng họ mất tích do lũ, nhưng không, qua cách giao dịch riêng bí mật, họ đã định vị được nhau và tìm nhau về nhà.
Đinh Cu nói: “Để báo tin thú giữ vồ người ở rừng xa về bản, họ nhóm lửa lên thật to, bẻ cây tươi, lá tươi cho vào đống lửa, khói đen đặc bốc lên mấy trăm mét, đứa ở bản sẽ biết, người đi rẫy gần đó biết, kẻ đi săn cạnh đó biết sẽ tìm cách đến giải cứu”. Những kiểm lâm ở Trạm 39 sống đối diện với bản A rem kể, trước đây khi gia đình A rem còn sống dưới hang đá, rất khó tiếp cận muối ăn, họ đã có cách tạo muối từ chuột sống bị sập bẫy.
Với người A rem, cách trên dưới thức ăn trong rừng còn phong phú và kỳ lạ hơn. Những người giải cứu đã chặt dây mây, vòng qua cây cổ thụ, tạo độ bám, trèo lên ngọn, đưa từng dây mây cho anh em của mình đi xuống và về nhà. Họ mắc trên thân cây cao đến 60m, lũ lúc cực điểm cao đến chừng đó, nhưng khi nước rút họ chẳng thể đi xuống do thân cây quá lớn không ôm xuể để tạo điểm tựa trèo xuống.
Tìm đủ nhiều té ra suối, dùng que gỗ đập nát rễ trên các hòn đá ven suối, đập càng nhiều càng tốt, sau đó thả vơ rễ khăm xuống đầu nguồn nước, nơi dân mình thấy nhiều cá”.
Đó là kỹ năng học hỏi túi khôn của loài vật để người A rem đi trước những hiểm họa gặp phải, và cho đến nay, kỹ năng đó chỉ còn sót lại ở một số người có tuổi luôn nhớ hang đá và về sống trong đó khi nhớ rừng.
Những con chuột rừng khá to mắc bẫy, họ chưa vội đưa nướng mà để chúng bị ruồi nhặng bu vào, bốc mùi phân hủy, lúc đó họ đưa ra nướng, mùi thịt không thơm, khó chịu nhưng có độ mặn cấp thiết để chống thiếu muối. Một bữa bắt cá như thế thường mất hơn một buổi và cá thu về khá nhiều, người đi bắt cá còn chia cho đứa ở nhà để cùng nhau vượt qua những ngày khó khăn.
Smartphone Con người chúng ta hiện đã sử dụng điện thoại sáng dạ (smartphone), giao thiệp trên internet mỗi ngày. Đinh Rầu kể: “Mình vào đó, thoạt đầu chỉ thấy mấy con khỉ nhỏ bỏ chạy khỏi đống bắp, sau thì con đầu đàn ở đâu xuất hiện trên mái đá, nó hú hét báo động, cả đàn khỉ mặt đỏ hung hãn lao vào tiến công mình chảy máu, hai con chó săn cũng bị đánh chạy mất.
Nhưng giữa rừng nguyên sinh Phong Nha - Kẻ Bàng (Bố Trạch, Quảng Bình), xa ánh điện, xa thành thị phồn hoa, người A rem (xã Tân Trạch) khép mình dưới những tán cây khổng lồ, bản làng của họ riêng biệt hoàn toàn với thế giới bên ngoài, họ không hề biết đến điện thoại sáng ý, internet nhưng họ vẫn có cách truyền tin cho nhau khi ở xa.
