Có thể o tôi quên bẵng câu hỏi của tôi. Mà làm sao không thương bà được. Khi tiễn bà đi, tôi mang hộ bà cái xéo vải ra ngõ, còn bà thì bế đứa em gái của tôi.
Truyện ngắn của Nguyễn Trọng Tạo. Bà già lắm rồi. Nhưng không hiểu sao tôi cứ đinh ninh là mình đã gào lên như vậy trước nấm mồ bà gác, nấm mồ của con người mà tôi chẳng thể nào quên được.
Giữ các cháu là làm người. Lẽ nào lớn lên, tôi cũng đi giữ các cháu như o để làm người? Tôi muốn tra hỏi canh nhưng vì thấy thương bà, nên lại thôi. Thời gian như gió cuốn thổi qua trí tưởng con người, làm bào mòn trí tưởng. Giọng ru của bà thật ấm dịu, ngọt ngào. Khi đứa em gái tôi đã cứng cáp, canh tôi sửa soạn xống áo bỏ vào chiếc xéo vải.
Khi thấy chẳng thể sống chơ vơ được mãi, bà đi giữ con cho hầu hết các gia đình trong làng. Chúng tôi khóc to khi người lớn đặt hậu sự bà xuống huyệt. Lá tre khô rơi xuống mái tóc bạc trắng của bà, rơi xuống cái xéo vải màu nâu cũ kỹ của bà. Nhiều người phải lòng bà. Bà không ăn nhiều, chỉ luôn tay gắp cho anh em tôi những thức ăn ngon dành riêng cho bà. Hồi còn con gái, bà có dung nhan. Vậy mà không mấy khi thấy bà buồn.
Hai mẹ con ở với nhau, mẹ bà tắt hơi, bà ở một mình cho đến già. Có một dạo, tôi bỗng thấy vắng bà trong nhà. Trẻ mỏ trong làng đi đưa đám bà đông nghịt. Hôm ấy, bố mẹ tôi làm một bữa ăn tiễn Cô.
Hai hào có thể mua được một gói kẹo ngọt, hoặc mười cái pháo bông thăng thiên. Chắc trước kia bà cũng giữ tôi như giờ bà giữ em gái tôi. Nhưng đầu óc tôi bởi vậy mà âm âm i i như có tiếng cối xay suốt buổi. Bà đi về phía cuối làng. Tết nào tôi cũng được bà mở hàng bằng tờ bạc hai hào mới coong. Con nít trong làng, hễ thấy bà là chạy theo chào hỏi. Nhưng đàn ông trong làng tin là bà không sinh đẻ được nên không ai đến hỏi bà làm vợ nữa.
Có thể o tôi không giải thích cho tôi được. Cái cối giã trầu bằng đồng của bà lấm chấm những vết vôi trắng, còn cái chìa của nó có ba răng thì cũng đã mòn tù.
Bà là người họ hàng xa bên nội nhà tôi. Lâu lắm, tôi mới biết bà không phải chị ruột bố. Và trẻ thơ trong làng đều gọi bà là Cô.
Lớn lên, cháu sẽ tự giải đáp lấy. Nhưng rồi một lần, tôi hỏi gác: - canh làm gì hở o? - o giữ các cháu, chứ còn làm gì nữa - gác tôi nói. Bà đã giữ em cho cha mẹ tôi đi làm ruộng. Tôi nghe một cách say sưa, và quên đi câu hỏi của mình chưa được Cô trả lời. Tôi đã hỏi mẹ tôi là bà Cô đi đâu. Tôi không ngờ, chỉ mấy hôm sau, bà khuất ở một gia đình cuối làng, nơi có một đứa trẻ thơ mới ra đời được mấy ngày.
Cô tôi không giải đáp tôi mà bà vỗ vỗ vào chăn lót nó, ru cháu. Tôi còn nhớ, dường như trong lúc kêu khóc trên nấm mộ của bà cùng với những đứa trẻ khác, tôi đã gào lên cái câu hỏi mà có lần tôi đã hỏi bà: - Làm người là thế nào hở Cô? Cũng có thể là trí tưởng của tôi không được rõ ràng cho lắm.
Tôi tin điều ấy, vì cho tới lúc trưởng thành rồi nhiều lúc ngồi ngẫm ngợi, câu hỏi ấy lại vang lên trong đầu “làm người là thế nào?”. Tôi cứ đinh ninh bà là chị ruột bố tôi. O tôi nói vậy, tức thị gác đang làm người. - Làm người là thế nào hở gác? Thế còn nhỏ, cháu không phải là người à? - Tôi lại hỏi.
Có lẽ mãi mãi, cho đến khi nhắm mắt xuôi tay tôi còn phải đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi tuổi thơ tôi. Cô tôi cũng không nhắc lại nữa. Lưng bà hơi còng xuống, xéo vải trên lưng càng làm cho dáng đi của bà còng hơn. Trong làng có ai sinh nở gọi bà, bà đến ngay. Đứa em gái của tôi lại khóc.
Bà lấy chồng được năm năm thì người chồng bảo bà không có con, đòi lấy vợ hai. Bà bỏ nhà chồng về ở với mẹ. Miệng không còn chiếc răng nào. Mẹ tôi nói, bà sang làng bên, giữ con cho một người cháu gái lấy chồng ở bên đó. Bà nhớ tên từng đứa một, và còn biết rõ đứa nào hay đái dầm, đứa nào hay khóc thét và đứa nào hay nhè. Đến đường cái lớn, bà mới trao lại em gái cho mẹ tôi.
Khi rời đứa cháu này để đến với đứa cháu khác, bà thường mang trên vai một cái xéo vải, trong đó đựng mấy bộ quần áo, cái hộp đồng đựng cau trầu. O chẳng thể trả lời thay cho cháu được. Lúc ấy, bà còn tuổi thanh niên. Dạo ấy, mẹ tôi chưa sinh em gái. Mỗi lần như vậy, tôi lại tìm thêm một cách giải đáp cho mình. Bà sống với trẻ thơ như vậy, dễ đến mấy chục năm rồi.
- Con chó con của o, lớn lên như một nàng công chúa nhé! - Bà nói - Còn cậu hoàng tử này đừng hỏi gác nhiều như thế nữa. - Canh lớn thế mà o không làm người à? - Cái thằng chỉ nói dại! Tôi cụt hứng, không hỏi nữa. - O ơi, lớn lên cháu làm gì? - tôi hỏi bà gác đang ru đứa em nhỏ của tôi trên võng.
- Lớn lên cháu sẽ làm người - gác tôi nói, âu yếm. Có những câu hỏi như thế đấy, nó mãi mãi dành riêng cho con người trên địa cầu.
